تورك مشاهير و مفاخير لر
AZƏRBAYCAN,QAŞQAE,TÜRKMƏN,XƏLƏC ،ƏFŞAR VƏ...

 


افسانه دده قورقوت از آلتايهاي سيبري به تركستان و از تركستان به قفقاز و خاورميانه و از قفقاز و خاورميانه به سوي آناتولي، آسياي صغير و شبه جزيره بالكان راهي طولاني طي نموده٬ حكايات آن در هر كدام از اين سرزمينها بارها و بارها از سوي توده هاي تورك خوانده شده است. با هر خوانش نيز٬ متقابلا بخشهايي از بافت و رويدادهاي آن سرزمين را در خود جذب نموده و به واقع قورقوتي نو آفريده شده است. بدين ترتيب هر قورقوت در حالي كه غير از قورقوت پيشين و ادامه دهنده آن است در عين حال خود او نيز است. افزون بر آن در دنياي تورك٬ روشن بينان خردمندي كه به حيات معنوي توده ها جهت ميداده اند از سوي خلق قورقوت ناميده شده اند. به همين سبب است كه در دنياي تورك٬ ما نه با يك دده قورقوت بلكه با سيستمي از دده قورقوتهاي معنوي-تباري مواجه ميشويم و باز به همين سبب است كه ٬ از ازبكستان تا آناتولي مزارهاي بسيار قورقوت مشاهده ميشود.

تا قورقوت دربند آذربايجان٬ صدها قورقورد ديگر وجود داشته است و دده قورقوتي كه در دو نسخه موجود آذربايجاني كتاب دده قورقوت از آن نام برده ميشود نيز تنها يكي از آخرين نمايندگان سلسله قورقوتها است. شخصيت و افسانه هاي دده قورقوت متعلق به توركها و دده قورقوت و افسانه هاي دده قورقوت ميراث مشترك همه توركهاست. آنچه كه انحصارا به آذربايجان تعلق دارد گونه اي از آن يعني دو نسخه موجود كتاب دده قورقوت است كه بلاواسطه در آذربايجان (بخشهاي تركيه اي، قفقازي و ايراني آن) شكل نهايي خويش را پيدا نموده است. (امروزه اكثرا فرم "قورقوتQorqud " اين نام بكار ميرود. با اينهمه بنا به نظر عده اي، شكل صحيح اين كلمه به ويژه در تركي آذربايجاني محتملا "قورخوتQorxut " (مصدر قورخ+ پسوند اسم ساز –اوت، مانند قوروت= قورو.+ت) به معني مهيب و يا انديشناك ميباشد. امروز در منطقه ترك نشين شمال خراسان-افشار يورد- در شهرستان تركي بجنورد نيز محلي بنام "قورخود" وجود دارد).

ملاحظات آدام اولئاريوس در باره قبور دده قورقوت در دربند، قازان خان در تبريز و بورلاخاتين در اورميه

آدام اولئاريوس٬ سياح٬ عالم و ديپلومات آلماني اهل ساكسونيا پروفسوري از دانشگاه لايپزيگ است. او كه از سوي دولت آلمان در تركيب هيئتي به سال ١٦٣٣ به سفر روسيه و ايران فرستاده شده بود، مشاهدات خود در اين سفر را در كتابي گرد هم آورده است.

(Adam Olearus, Moscovitische und Persanische Reiseberschreibung, Hamburg, 1696)

اولئاروس كه در سال ١٦٣٨ در شهر دربند (امروز جزء جمهوري خودمختار داغستان روسيه) بوده، از نخستين كساني است كه در باره قرار داشتن مزارهاي سه شخصيت مهم كتاب دده قورقوت يعني "دده قورقوت"٬ "قازان خان" و "بورلا خاتين" در آذربايجان سخن گفته است. اولئاريوس در سياحتنامه خود ذكر ميكند كه اهالي آذربايجان داستانهاي دده قورقوت٬ افسانه هاي رايج در باره جنگهاي اوغوزها و ماجراهاي قهرمانان اغوزنامه سالور قازان و همسرش بورلاخاتين را براي وي حكايت كرده اند و اضافه ميكند كه قبر دده قورقوت در نزديكي دربند٬ مزار بورلاخاتين در قلعه اورميه (اورمو قالاسي) در پيرامون اورميه و مزار قازان خان در تبريز به ساحل رود آجي چاي٬ در سيصد كيلومتري اورميه قرار دارد.

او ميگويد "تركان در دربند داراي قبرستاني مشهور و خاص خود٬ با قبرهايي بلند به شكل نيمه استوانه اي اند. اهالي در باره اين قبرها روايت ميكنند كه گويا در زمانهاي قديم كمي پس از دوره {حضرت} محمد پيغامبر{ص}٬ در هندوستان پادشاهي به نام قازان خان وجود داشته است. قازان خان به لحاظ تباري از اغوزهاي ساكن در طبرستان در ماوراء البرز است. لزگيها پس از جنگي با قازان خان٬ بر سر قبر چندين هزار تن از بزرگان كشته شده شان٬ نشانهايي به شكل استوانه گذارده اند. در ساحل دريايي دربند قبرستان ديگري٬ محصور با ديوار موجود است. ايرانيان [فارسي زبانها در منابعشان] به اين قبرستان چهل تنان و تركها و تاتارها "قيرخلار" ميگويند. در اينجا نيز چهل شاهزاده و انسان مقدس كه در جنگ مذكور كشته شده بودند٬ در چهل عدد قبر كه بر هر يك علمي نصب شده دفن گرديده اند. قازان خود پس از مرگ٬ در اطراف تبريز در ساحل رود آجي چاي دفن شده است. اكنون نيز ميتوان آن قبر را در همانجا ديد. در جوار قلعه اورميه نيز مزار همسر وي بورلا خاتين را به من نشان دادند". اولئاروس از عظمت و بزرگي قبري كه به عنوان قبر دده قورقوت در دربند به وي نشان داده اند به حيرت در آمده است. اين قبر در درون غاري حفر شده در صخره كوهي قرار داشته است. (تصويري رسم شده از انبوه بسيار عظيم سنگي اي به نام قبر دده قورقوت در اين محل٬ توسط آ. ديوايئو به سال ١٨٤٨ در دست است). اولئاروس در باره قبري كه به عنوان اوزون بويلو بورلاخاتين در اورميه به وي نشان داده شده نيز افاده مشابهي بكار ميبرد و آنرا بسيار بزرگ و بر مقياس "قيرخ پيلله كان" (چهل پله) توصيف ميكند. قابل توجه است كه امروز نيز قبوري در آذربايجان كه از طرف مردم٬ اوغوز قبيرله ري (قبرهاي اوغوز) ناميده ميشوند همه داراي اندازه هائي فوق العاده بزرگ اند.

اولياء چلبي و قبور دده قورقوت در دربند و آخلات آذربايجان

اولياء چلبي سياح و عالم برجسته عثماني در كتاب شهادتنامه خود كمابيش همان معلومات را داده و قبر دده قورقوت را با آذربايجان (دربند و آخلات) پيوند ميدهد. او يازده سال پس از اولئاروس در شماخي آذربايجان بوده و مزارهاي مذكور را ديده است. وي در باره "قيرخلار مقامي" (آرامگاه چهل تن) و قبر "دده خورخود اولو سولطان" (سولطان كبير دده قورقوت) در دربند چنين مينگارد: "زيياره تگاه-ي جبه ل-ي اربه‌عين٬ يعني "قيرخلار مقامي"٬ قيرخ عده د قبر-ي اعظه م اولوب زييارتگاه-ي انامدير. زيياره تگاه-ي دده خورخود اولو سولطان`دير. شيروانليلار بو سولطانا مؤعته قيدديرله ر" (سياحتنامه اولياء چلبي. ج. ٢ ٬ ص. ١٣٢). همچنين در اشاره به شهر آخلات و يا اخلاط در ساحل غربي درياچه وان در تركيه چنين ميگويد:"عوثمانليلارين اسكي آتالاري ايچه ريسينده آخلات`دا ياتانلاردان بيري ده دده قورقوت خان`دير" (سياحتنامه اولياء چلبي. ج. ٤. ص ١٤٠).

حافظه تاريخي تركها، دده قورقوت و آذربايجان

آنگونه كه از نوشته هاي اولئاروس٬ اولياء چلبي٬ آثار شعرا و مورخين و فولكلور آذربايجاني قرون وسطا مانند بايبورتلو عوثمان٬ حسن ابن محمود بياتي تبريزي٬ شاعر قول آتا٬ داستانهاي كوراوغلو٬.... و منابع تاريخي بسيار ديگر بدست ميآيد٬ افسانه هاي اوغوزنامه٬ داستانهاي دده قورقوت و شخصيتهاي قهرماني آن تا قرون ١٧-١٨ به طور بسيار زنده اي نزد تركهاي آذربايجان شناخته شده و رايج بوده اند. متاسفانه حافظه تاريخي تركهاي آذربايجان٬ عمدتا بر اثر غفلت و اهمال سردمداران سياسي و نخبگان فرهنگي نسلا به نسل زدوده ميشود. اين اپيدمي نسيان ناخوش آيند٬ تمام جنبه ها و مظاهر هويت و فرهنگ تركها را در بر گرفته است. امروز اهالي بومي دربند و اورميه و تبريز از مسئله وجود و يا احتمال وجود مزارهاي فوق در شهرهايشان و در باره كساني كه در اين مزارها آرميده اند كوچكترين آگاهي و تصوري ندارند:

- جهانشاه قاراقويونلو: در منابع تاريخي گفته ميشود كه جهانشاه قاراقويونلو٬ از برجسته ترين حكمرانان دولتهاي تركي-آذربايجاني٬ با استناد به اوغوزنامه اي به تركي اويغوري موجود در كتابخانه دربارش در تبريز٬ به سفير عثماني اظهار ميداشت كه پدرش قارا يوسوف و سلطان مراد عثماني هر دو از نژاد اوغوزخان ميباشند. اين قيد علاوه بر وجود شعور ملي تركي و تفاخر به آن٬ حكايت از تداوم حافظه تاريخي در ميان حكمداران ترك آذربايجاني و پاسداري آگاهانه از هويت تركي دارد.

تبريزلي ماحميد اوغلو حسن بايات: اهل تبريز و از طائفه بيات٬ مولف كتاب سلسله نامه "جام جم آئين" در دوره جم سلطان (١٤٩٥-؟) بر اساس اوغوزنامه اي كه داشته ميباشد. (جام جم آيين دو نشر دارد: (Cam-i Cem-ayin, Ali Emiri neşri, İstanbul, 1331; Kırzıoğlu neşri, Osmanlı tarihleri, İstanbul, 1949) وي در اثر خود به ايجاد ارتباط بين دده قورقوت و حضرت علي{ع} و سلمان فارسي و... تشبث نموده است. به واقع طبق برخي روايات سلمان در نبردي در نزديكي دربند كشته شده و در قبرستان قيرخلار دربند مدفون است (باكيخانوف٬ گلستان ارم٬ ص ٢).

- بايبورتلو عوثمان: مورخي اهل بايبورت (بايبورد) از شهرهاي عمده ساحه آذربايجاني در شمال شرقي تركيه است. وي در كتاب خود "تواريخ جديد مرآت جهان" كه مابين سالهاي ١٥٩٥-١٥٧٤ تاليف نموده٬ در بخش بيان اوصاف بايندورخان به شهرهاي آذربايجاني قارس٬ آني٬ دربند (دميرقاپي) و تبريز٬ شخصيتهاي تاريخي-افسانه اي دده قورقوت و قازان خان و ... اشاره كرده ميگويد: "قارينداشلاري بايينديرخان تعه للوقويلا خوراسان`دان عزيمه-ت ائديب آني`يا قارس`ا گلديله‌ر. ... آندان دميرقاپي`يا واريب كوستاسك مليك`ي موحاصيره ائديب دميرقاپي`ني آليب باشيني كسدي .... دده قورقوت`و ايچله‌رينده شيخ تيكدي. سونرا بايينديرخان`ين اؤولاديندان اوزون حسه‌ن مماليك-ي عجه‌مه پاديشاه اولدوغوندا ايسلام ديني عجه‌مده اوستووار اولدو. تبريزده شام قازان كيم دئرله‌ر قازان خان`ين اوغلو خودابنده`نين مزاريدير....". در اينجا به نظر ميرسد دو قازان خان اوغوزي و ايلخان قازان در هم آميخته شده باشند. با اينهمه منابع ديگري نيز وجود دارند كه با همين تلقي، قازان خان افسانه هاي اوغوزي را به آذربايجان نسبت داده اند. در داستان قزاقي "كبلاندي باتير" قازان خان به شكل "قيزيلباشلارين خاني" (خان قزلباشان) تصوير شده است: "قيزيلباشلار اؤلكه‌سينده‌ن-گلدي قازان خان". ("قيزيلباشلار اؤلكه‌سي" نام ديگر آذربايجان و يا قلمرو دولتهاي تركي-آذربايجاني صفوي، افشار و قاجار است.)

قول آتا: شاعري آذربايجاني زيسته به سالهاي ١٤٠٠ ميلادي و مولف مثنوي اي بنام "ليلي و مجنون" به تركي است. وي در اثر خويش چند بار از "دده قورقوت" نام برده است. (مثنوي وي چاپ شده است: O. Ş. Gökyay Kul Ata Mesnevisi. Ülkü, Temmuz 1937, IX, s. 348-342) قول آتا در باره دده قورقوت ميگويد:

خوش دئميش "قورقوت" تحه‌ممول خوشدورور
نئيشه‌كه‌ر تك قهري يودماق نوشدورور
پيش قده‌مله‌ر سؤزون ائشيتمه‌ك گره‌ك
هر نه كي پيرله‌ر دئميشله‌ر ائتمه‌ك گره‌ك

كم اصيل كيشيله‌رين ايشي بودور
غئيبه‌ت٬ يالان٬ بؤهتان ايشي بودور
دده قورقوت دئر كي اول عاقيل دورور
سؤيله‌يه‌ندير كي اول بته‌ر دورور

دده قورقوت سؤيله‌دي كي دوشمه‌نين
اؤلسه سئوينمه‌ن كيمسه‌نين
نيشه كي بو جومله باشلاردان گئچه‌ر
جومله عاله‌م هم بو شربه‌تدن ايچه‌ر

-حماسه كوراوغلو: در برخي از روايتهاي داستان كوراوغلو٬ نام پدر وي دده قورقوت است. اوست كه قيرآت اسب كوراوغلو را پرورش داده است.....

- در فولكلور آذربايجان جاي جاي رد دده قورقوت ديده ميشود. م. ف. آخوندوف نمونه اي به شكل زير نقل كرده است: (م. ف. آخوندوف`ون آرشيوينده دده قورقوت ايزله ري. اده بييات و اينجه صنعه ت. ٢١ نيسان ١٩٥٧)
گلينه آيران دئمه‌دي٬ او دده قورقوت
آيرانا دوغران دئمه‌دي٬ او دده قورقوت
ايينه‌يه تيكه‌ن دئمه‌دي٬ او دده قورقوت
تيكه‌نه سؤكه‌ن دئمه‌دي٬ او دده قورقوت

-افسانه هاي اوغوزي در ميان تركمه-قاراپاپاقها و آيريمليهاي آذربايجان: فولكلورشناسان در مناطق ترك آذربايجاني نشين شرق تركيه بويژه در قارس و پيرامون آن٬ علاوه بر دده قورقوت و ديگر مضامين اوغوزنامه اي٬ به طور مشخص خاطره و رد زنده بورلاخاتين را در ميان تركمه-قاراپاپاق تثبيت نموده اند. در ايران تركمه-قاراپاپاق عمدتا در دو استان آذربايجاني آذربايجان غربي (منطقه سولدوز) و استان مركزي (منطقه بزچالو) ساكن اند. گفته ميشود كه در ميان آيريملي - آيريملوهاي جمهوري آذربايجان نيز٬ هنوز خاطرات برخي عناصر افسانه هاي اوغوزي مانند تپه گؤز و... موجود است.

دده قورقوت و آذربايجان

-در جامعه علمي هميشه اتفاق عقيده اي –اقلا در سطح نظري- در باره ارتباط بين آذربايجان و كتاب دده قورقوت موجود بوده است. با اينهمه اگر اكنون تعلق مزار قلعه اورميه به بورلا خاتين قطعي شود٬ اين ارتباط تنگاتنگ٬ پايه مادي بسيار جديتري بدست خواهد آورد. تثبيت مزارهاي دو شخصيت اوغوزنامه٬ قازان خان و بورلا خاتين در دو شهر اورميه و تبريز و پيدا شدن مزار دده قورقوت در دربند (و يا اخلات در تركيه) موقعيت اين داستانها٬ تعلق و منسوبيت كتاب دده قورقوت و حوادث طرح شده در آنها به سرزمين آذربايجان را تقويت خواهد نمود. اين قبور دلايلي بسيار قوي بر اثبات وجود تاريخي و واقعي شخصيت بورلاخاتين و قازان خان بشمار خواهند رفت. به سبب نام برده شدن و ارتباط همزمان با قبور قازان خان و بورلا خاتين٬ قورقوت آذربايجان بيشك منحصر به فرد بوده و اينهمه٬ دليلي قاطع بر عينيت آن با قورقوت كتاب دده قورقوت است. از طرف ديگر مقبره بورلا خاتين در اورميه٬ قازان خان در تبريز و دده قورقوت در دربند نشان ميدهد كه در شكل گيري فرم امروزه اين افسانه ها نه تنها انديشه و تخيل تركها ٬ بلكه حوادث تاريخي سياسي وقوع يافته در آذربايجان نيز به يك اندازه سهيم بوده اند.

- كتاب دده قورقوت و ديگر يادمانهاي ادبي و حماسي تركها ميبايست كه در ميان سوژه هاي اصلي آفرينشهاي هنري و ادبي نقاشان، آشيقان، نويسندگان، شاعران٬ مجسمه سازان و آهنگسازان و ... ترك و آذربايجاني در ايران قرار داشته باشند. در اين ميان جا دارد از اقدامات ادبايي كه به چاپ و نشر كتاب دده قورقوت و يا مقالات و بررسي هايي در باره اين گنجينه در ايران اقدام كرده و ميكنند و خوشبختانه روز بروز بر تعدادشان نيز افزوده ميشود به نيكي ياد نمود. همچنين بويژه ميبايست نام "يدالله صمدي" نويسنده و كارگردان فيلم دمرل (فيلمهاي ديگر وي ساراي٬ ساوالان) ذكر گردد. يدالله صمدي اين سينماگر ترك ايراني شناخته شده در مقياس جهاني٬ بيشك برجسته ترين نام سينماي تركي-آذربايجاني خالص در ايران است. (براي مطالعه دو معرفي در باره فيلم دمرل به http://qorqud.blogspot.com/مراجعه كنيد).

- نامهاي قهرمانان و شخصيتهاي كتاب دده قورقوت ٬ هرگز نبايد از حافظه تاريخي ما پاك گردند. كتاب دده قورقوت ميبايد كه در منزل هر ترك و آزربايجاني موجود باشد. براي برگرداندن اسامي تركي مانند بورلا خاتين به ميان مردم٬ آفرينش آثار علمي و هنري گوناگون و كاربرد اين اسامي در آنها، همچنين استفاده از آنها براي ناميدن كودكان و فرزندان و مراكز اجتماعي و فرهنگي و تجارتي و ... يكي از تدابير ممكن است.

منبع : http://ceyran.miyanali.com/250

یارپاق لار :


Powerd By : ARZUBLOG.COM Theme Designer : Blogskin.ir